بەشەکان

كەرتی گازی كوردستان دوای راكێشانی بۆریی لیفیاتان

بەشەکان

د. هێمن محەممەد*
گومانی تێدا نییە ئاڵۆزی و كێشمەكێشی نێوان وڵاتانی سەر دەریای ناوەڕاست و توركیا لەسەر وزە كاریگەریی زۆری دەبێت لەسەر بازاڕی وزە لە ئەوروپا و ناوچەكە. بەتایبەت بازاڕی گازی سروشتی كە تاكە سەرچاوەی سەرەكی خۆگەرمكردنەوەی ئەوروپایە و هەروەها بەكارهێنانیەتی لە بواری پیشەسازیدا. ئەوەی ئێستا گرنگە، دۆزینەوەی بڕێكی زۆری گازی سرووشتییە لە ئاوی هەرێمایەتی لە هەریەك لە میسر، ئیسرائیل، قوبرسی یۆنانی و لوبنان لە دەریای ناوەڕاستدا كە ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی توركیا ناڕەحەت بێت بە پەیدابوونی بازاڕێكی نوێی گاز بۆ ئەوروپا و كەمبوونەوەی رۆڵی خۆی وەكو سەنتەری ترانزێتی گاز بۆ ناوچەكە و ئەوروپا.
زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا بە تایبەت ئیتاڵیا دەیانەوێ‌ دووربكەونەوە لە كڕینی ئەو گازەی لە توركیاوە دێت، بەڵام ئەوەی ترسی گەیاندووەتە توركیا، واژۆكردنی رێككەوتنی “ئیست مید”ی نێوان ئیسرائیل، یۆنان و قوبرسی یۆنانییە بۆ راكێشانی بۆڕیی گاز و گواستنەوەی 12 ملیار مەتر سێجای ساڵانە كە نزیكەی 10٪ی پێداویستیی ئەوروپا لە گاز دابین دەكات.

هێڵی بۆڕیی گازەكە درێژییەكەی زیاتر لە 2000 كیلۆمەترە كە بەنێو خاكی ئیسرائیل، كۆماری قوبرس و یۆناندا تێپەڕ دەبێت تاوەكو دەگاتە ئیتاڵیا. ئەم سێ وڵاتە دەبنە بازنەی بەیەكەوە بەستنەوەی بۆڕیی گاز لە نێوان رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا، لە كۆتاییدا دەبنە خاوەنی سەرچاوەیەكی سەرەكیی وزە. 
سەرەڕای لێدوانی سەركردەكانی ئەو وڵاتانەی بۆڕییەكەی پێدا تێپەڕ دەبێت كە بۆرییە نوێیەكە (بۆریی لیفیاتان) بە “بۆڕیی ئاشتی” ناودەهێنن، بەڵام راكێشانی هێڵەكە كێشەی زۆری سیاسی و لۆجستی بەدواوە دەبێت، بەتایبەتی بووەتە هۆی تووڕەبوونی توركیا و دوورخستنەوەی میسر لە میحوەری ناردنی گاز بۆ ئەوروپا، جگە لە گرفتی لایەنی لۆجستی و تەكنیكی كە پارەیەكی زۆری تێچووە، بەهۆی دووریی ماوە و تێپەڕبوونی بۆڕییەكە بە ئاوی هەرێمیی قوبرسی توركی كە توركیا دەتوانێت كێشەی بۆ دروستبكات.
 لەلایەكی دیكەوە ئیمزاكردنی رێككەوتنی ئەمنی و ئابووریی نێوان توركیا و لیبیا دۆخەكەی ئاڵۆزتر كرد، بۆ نموونە وایكرد ئیسرائیل ئیستیفزاز بكەن و بەخۆبكەوێتەوە و رێككەوتنی (ئیست مید) ئیمزا بكات، بەڵام كاریگەریی ئەو بۆڕییە لەسەر كەرتی گازی هەرێمی كوردستان جێگەی هەڵوەستەیە، چونكە جۆراوجۆربوونی سەرچاوەكانی گاز لە ناوچەكدا دەبێتە هۆی كێبڕكێی زۆر لە نێوان ئەو وڵاتانەدا بۆ پەیداكردنی بازاڕ و رێككەوتنی ژێربەژێر كە لێرەدا كوردستان و گازەكەی لێی بێبەش نابن و لەڕووی سیاسییەوە كێشمەكێشی زۆری تێدەكەوێت، بەتایبەت وڵاتانی نوێی بەرهەمهێنی گاز، وەك ئەوەی ئێستا هەیە لە نێوان توركیا، میسر و ئیسرائیل لەسەر دیاریكردنی سنووری ئاوی یان گواستنەوەی گازەكە، بۆیە بۆ ئەوەی كوردستان پەرە بە كەرتی گازی خۆی بدات، دەبێت دووربكەوێتەوە لەو كێبڕكێیە و هەوڵی دۆزینەوەی بازاڕی نوێی دوور لە ئەوروپا بدات، لەوانەش دەكرێ‌ بازاڕەكانی عێراق ببنە جێگرەوەی بازاڕەكانی ئەوروپا بۆ گازی سروشتی، چونكە ئەگەری هەیە ئەمریكا چیدی چاوپۆشی لە عێراق نەكات كە گازی سروشتی و وزە لە ئێران دەكڕێ‌. ئەوكات باشترین سەرچاوەی دەستكەوتنی وزە بۆ عێراق، گازی سرووشتیی هەرێمی كوردستان دەبێ‌.  
پێویستە هەرێمی كوردستان لە داهاتوودا بە دوای بازاڕی نوێدا بگەڕێ، بۆ نموونە بازاڕی ئاسیا و بەشداریی هێڵی (ئێران- پاكستان – هیندوستان) بكات كە ناسراوە بە هێڵی IPI و درێژیی بۆڕییەكە 2700 كیلۆمەترە و لە ساڵی 2013 بەشی ئێران تەواو بووە، بەڵام بەشی پاكستان تەواو نەبووە و بەتەواو بوونی بۆرییەكە، ئێران دەتوانێت 2.8 ملیۆن تۆن گازی شل رەوانەی بازاڕەكانی ئاسیا بكات، بەتایبەت (پاكستان و هیندوستان) كە دوو بازاڕی گەورەی كڕینی گازن لە جیهاندا، بۆ نموونە پاكستان ساڵانە پێوستی بە زیاتر لە 6 ملیۆن تۆن گازە، بۆیە دەكرێ گازی كوردستان بەشداری لەو هێڵەدا بكات.
رێگای دیكەی بەردەم گازی كوردستان رێگای عێراقە، لەوێوە رەوانەی وڵاتان بكرێ یان پێداویستی ناوچەكانی دیكەی عێراق لە گاز پڕ بكاتەوە، وەك پێداویستی شارەكانی مووسڵ، تكریت و كەركووك.
رێگایەكی دیكەی بەردەم گازی كوردستان كە هەندێك زەحمەتە لەم ساتەدا، ئەویش بەشداریكردنە لە هێڵی (عێراق – سووریا – ئێران) كە بە هێڵی ئیسلامی ناسراوە بۆ ناردنی گاز بۆ ئەوروپا، بەڵام باشترین كار حكومەت بیكات ئەوەیە گازەكەی لە ناوخۆدا بەكاربهێنێت، ئەوەش پاش دامەزراندنی پیشەسازیی پترۆكیمیاوی و بەرهەمهێنانی كارەبا لە رێگەی گاز، چونكە گاز چەندین پێكهاتەی دیكەی هەیە كە دەتوانێت سوودی لێوەربگیرێت، وەك گازی میسان كە بە زۆری لە بواری تەكنەلۆژیا بەكاردێت، بەڵام هێشتا بۆ ئەم قۆناغە زووە، دەبێت لە كۆتاییدا ئەوەش لەبیر نەكەین كە بەشداریی كۆمپانیای رۆسنێفت و رووسیا لە پەرەپێدانی كەرتی گازی كوردستان هێشتا ئەنجامی دیار نییە، ئایا بەخێر بۆ كوردستان دەگەڕێتەوە یان دەبێ چاوەڕێ بكەین.
بۆ نووسنی ئەو وتارە سوود لە بابەتێكی (صحیفە العرب) وەرگیراوە 
* مامۆستا لە زانكۆی سۆران
سه‌رچاوه‌ :  https://www.rudaw.net/sorani/business/18012020
We take processes apart, rethink, rebuild, and deliver them back working smarter than ever before.